تعصّبات گوناگون از جمله عوامل بیزاری و بیگانگی و کینه و بیدادی است که در دل مردمان جای گرفته است. از این رو بهائیان به ترک تعصّبات از هر نوعی که باشد اعمّ از نژادی، دینی، ملّی و جز آن اعتقاد دارند. تعصّبات رایج در اجتماع در طول تاریخ منجر به خونریزی و نابودی ملیونها نفر از مردم جهان شده است. در جنگهای مذهبی که در پی نهضت اصلاح مذهبی مارتین لوتر در اروپا درگرفت و نزدیک به دویست سال ادامه یافت صدها هزار نفر کشته شدند. تعصّبات ملّی و وطنی از علل اصلی بروز دو جنگ عالمگیر در قرن بیستم بوده است. در دهههای اخیر در اثر تعصّب و افراط گرائی مذهبی، هزاران نفر کشته و بسیاری بیخانمان شدهاند.
در نوشتههای بهائی هر گونه تعصّبی از مقولۀ اوهام شمرده شده است. حضرت عبدالبهاء در مورد «امتیازات جنسی» یعنی نژادی میفرماید: «... امتیازات جنسی و اختلاف قومی وهم محض است زیرا نوع بشر یکی است، کلّ یک جنس اند و جمیع سلالۀ یک شخص، همه ساکن یک کرۀ ارضند و اختلاف جنس در آفرینش و خلقت الهی نیست.» و نیز میگوید: «جمیع اجناس سفید و سیاه و زرد و قرمز و ملل و طوائف و قبائل در نزد خدا یکسانست، هیچ یک امتیازی ندارد مگر نفوسی که به موجب تعالیم الهی عمل نمایند، بندۀ صادق مهربان باشند، محبّ عالم باشند، رحمت پروردگار باشند. این نفوس ممتازند، خواه سیاه باشند خواه زرد خواه سفید.»
حضرت بهاءاللّه راجع به وطن میفرماید: «این یک شبر عالم یک وطن و یک مقام است ... نزد اهل بها افتخار به علم و عمل و اخلاق و دانش است نه به وطن و مقام.» در مورد کینه و جنگ مذهبی میفرماید: «ای اهل بهاء کمر همّت را محکم نمائید که شاید جدال و نزاع مذهبی از بین اهل عالم مرتفع شود و محو گردد.... ضغینه و بغضای مذهبی ناری است عالمسوز و اطفاء آن بسیار صعب مگر ید قدرت الهی ناس را از این بلاء عقیم نجات بخشد...» و در مقامی دیگر میفرماید: «ای عباد دین اللّه و مذهب اللّه از برای اتّحاد و اتّفاق ظاهر شده او را سبب و علّت اختلاف و جدال منمائید.» مطابق تعالیم بهائی اگر دین و مذهب علّت اختلاف و نزاع شود نبودن آن بهتر است. حضرت عبدالبهاء مینویسد: «... دین باید سبب الفت و محبّت باشد. اگر سبب کلفت گردد لزومی ندارد زیرا دین درمانست، اگر درمان سبب درد گردد لزومی ندارد.»
علّت اصلی تعصّب نادانی است. به همین دلیل بهترین راه مبارزه با تعصّب و ریشهکنی آن ترویج آموزش و پرورش است. هر انسانی حقّ دارد که از آموزش برخوردار باشد. در آئین بهائی آموزش امری اجباری است و باید عمومی باشد و از کودکی شروع شود و تربیت اخلاقی و روحانی و تحصیل علوم و فنون هر دو را شامل شود. در وهلۀ اوّل تعلیم و تربیت کودکان بر عهدۀ پدر و مادر است امّا در هر جامعهای اولیای امور و سیاستمداران نیز مسئولند تا وسایل تعلیم و تحصیل همگان را فراهم کنند. حضرت بهاءاللّه پس از آنکه اهل بها را به تربیت اولاد وصیّت مینماید میفرماید: «اگر والدین در این امر اعظم ... غفلت نمایند حقّ پدری ساقط شود و لدی اللّه از مقصّرین محسوب.»
امّا تربیت اخلاقی مقدّم بر تحصیل علوم است. حضرت عبدالبهاء میفرماید: «اگر اخلاق تربیت نشود علوم سبب مضرّت گردد. علم و دانش ممدوح اگر مقارن حسن آداب و اخلاق گردد والّا سمّ قاتل است و آفت هائل. طبیب بدخو و خائن سبب هلاک گردد و علّت انواع امراض.» همچنین میفرماید: «تربیت و آداب اعظم از تحصیل علوم است ... زیرا طفل خوشرفتار نافع است ولو جاهل و طفل بداخلاق فاسد و مضرّ است ولو عالم، ولی اگر علم و ادب هر دو بیاموزد نور علی نور گردد.» بعد از تربیت اخلاقی تحصیل علوم و فنون امری ضروری است. [...]
از عوامل دیگری که در رفع تعصّبات تأثیر بزرگی دارد جستجوی حقیقت است. در آثار حضرت بهاءاللّه آمده است که «انسان چون به مقام بلوغ فائز شد باید تفحّص نماید و متوکّلاً علی اللّه و مقدّساً عن الحبّ و البغض در امری که عباد به آن متمسّکند تفکّر کند و به سمع و بصر خود بشنود و ببیند ... احزاب مختلفه در عالم موجود و هر حزبی خود را حقّ دانسته و میدانند...» انسان باید طالب حقیقت باشد و خود را مسئول بداند که در حدّ توان خود در یافتن حقیقت بکوشد. بی جهت نیست که عنوان دیگر تعصّب پیشداوری است. فرزانگان و هوشمندان نیک میدانند که هیچ عقیدهای شایسته نیست که بدون بررسی پذیرفته شود. برای رسیدن به حقیقت باید به دنبال آن رفت یا به اصطلاح بهائی باید تحرّی حقیقت کرد. همچنین لازم است که انسان به انصاف متّصف باشد تا بتواند حقیقت را بپذیرد. فردی که تابع میل و خواهش نفس خویش است از تشخیص حقیقت بازخواهد ماند. انسان باید در یافتن حقیقت از عقل و خرد که موهبت الهی است مدد جوید. حضرت بهاءاللّه خرد را «پیک رحمن» نامیده آن را «حافظ وجود و معین و ناصر او» میشمرد. ترک تعصّبات و آموزش همگانی و تحرّی حقیقت همگی به ایجاد وحدت و یگانگی در عالم انسانی کمک خواهد کرد.
مطالب مرتبط:
پادکست: کاوشی در تعصب
سخنرانی: تعصب، مانعی بزرگ در راه پیشرفت
منبع:
مقدّمهای بر آموزههای بهائی، انتشارات دفتر روابط عمومی ایرانیان، ۲۰۱۹