بهائیان و تمدّنسازی
هدف آئین بهائی بنای تمدّنی نو در گیتی است که در آن رفاه مادّی و سعادت معنوی با یکدیگر آمیخته است و یگانگی و صلح پایدار از خصائص بنیادین آن است. بنای چنین تمدّنی که ضامن تأمین نیازهای معنوی و مادّی انسان هر دو است مستلزم تغییر و تحوّلی اساسی در افکار و رفتار افراد و همچنین مؤسّسات و ساختارهای اجتماع است. ظهور و شکوفائی چنین تمدّنی در نتیجۀ کوشش آگاهانه و خستگیناپذیر و پیگیرِ جمعی در طیّ قرنها صورتپذیر خواهد بود. بهائیان به خوبی آگاهند که تمدّن آینده تنها در اثر سعی و اقدام آنها به ظهور نخواهد رسید بلکه افراد و گروهها و سازمانهای بیشماری باید در بنای آن شرکت نمایند. جامعۀ بهائی سعی داشته و دارد با استفاده از علم و مفهوم جدیدی از دین که حضرت بهاءاللّه به عالم ارائه فرموده هستۀ این تمدّن جدید را به وجود آورد و اخیراً با توجّه به توانائیهای خود و تجاربی که تا به حال اندوخته، یک چهارچوب عمل را اتّخاذ کرده تا بتواند به نحوی مؤثّر و با کارایی هرچه بیشتر با همکاری دیگران در جهت تحقّق این هدف گام بردارد. چهارچوب کنونی شامل یک فرایند سیستماتیک برای پرورش منابع انسانی در سطحی گسترده است و به علاوه فعّالیّتهائی را در جهت جامعهسازی و مشارکت در حیات اجتماع دربرمیگیرد. طبیعی است که به موازات رشد جامعۀ بهائی و افزایش دانش و توانائیهای آن، این چهارچوب نیز بسط و تحوّل خواهد یافت.
همان طور که قبلاً گفته شد امروزه بهائیان در بیش از صدهزار نقطه در تمام قارّات عالم زندگی میکنند. از نیمۀ دهۀ ۱۹۹۰ میلادی، همۀ کشورها و سرزمینهای جهان به محدودههای جغرافیایی تقسیم شده و بهائیان در هزاران محدوده، اقداماتی منظّم را برای پرورش منابع انسانی و جامعهسازی آغاز کردهاند. این محدودهها از منطقههای روستائی در نقاط دوردست گرفته تا کلانشهرهای کشورهای صنعتی جهان را شامل میشود. پرورش منابع انسانی معنای وسیعی دارد و دانش و بینشهای روحانی و خصائل و مهارتها و تجربیات عملی را دربرمیگیرد. به علاوه، پرورش قابلیّتها منحصر به افراد نیست بلکه شامل قابلیّتهای جمعیِ جامعه و مؤسّسات نیز هست. به عبارت دیگر، پرورش منابع انسانی افزایش قابلیّت و توانمندی افراد و جامعه و مؤسّسات برای مشارکت در بنای تمدّن جدید است و طبیعی است که به روابط بین این سه شرکتکننده نیز ناظر است زیرا تعامل دوستانه و فارغ از رقابت و کشمکش میان آنهاست که میتواند به پیشبرد تمدّن کمک کند.
فعّالیّتهای جامعهسازی بهائیان که هم اکنون در هزاران محدوده در مراحل مختلفی از تکوّن و تکامل است الگوئی مشخّص دارد و شامل حلقههای مطالعه، کلاسهای کودکان، برنامۀ تواندهی روحانی به نوجوانان و جلسات دعا و مناجات است. همچنین برنامههای دورهای برای دعوت دیگران به مشارکت، بررسی و تأمّل در عمل، مطالعۀ هدایات و تلطیف فعّالیّتها و روشها به منظور کارایی بیشتر را شامل میشود. حلقههای مطالعه، کلاسهای کودکان و برنامۀ نوجوانان جنبۀ آموزشی دارند و چون توأم با عبادت دستهجمعی گردند به ظهور نوعی حیات جمعی کمک میکنند که ویژگی آن ارتباط با عالم حقّ و اشتیاق به خدمت است.
در حلقههای مطالعه که مخصوص جوانان و بزرگسالان است، بهائیان و دوستان آنها به مطالعۀ آثار و آموزههای بهائی میپردازند ولی به صرف مطالعه اکتفا نکرده میکوشند آن تعالیم را در حیات شخصی خود و در محیطی که در آن زندگی میکنند بکار بندند. از آموزههای اساسی آئین بهائی این است که باید از وجود انسان منفعت و ثمری حاصل شود. کسب فضائل و کمالات زمانی ثمرۀ کامل به بار میآورد که از انسان اثر مثبتی در زندگی دیگران و اجتماع ظاهر گردد. بسیاری از افرادی که در حلقههای مطالعه شرکت میکنند پس از گذراندن دورههای گوناگون آموزشی که به مرور زمان با توجّه به نیازهای افراد و جوامع تنظیم و تکمیل گردیدهاند، به تنهائی یا به همراه دیگران اقداماتی را شروع میکنند که جنبۀ خدماتی دارند. مثلاً یکی از دورههائی که در هزاران محدودۀ جغرافیائی در سراسر گیتی تدریس میشود و بهائیان و دوستان آنها میتوانند در آن شرکت کنند راجع به تربیت روحانی کودکان است و بسیاری از افرادی که در حلقههای مطالعه شرکت میکنند، پس از گذراندن چنین دورهای به تدریس در کلاسهای کودکان میپردازند.
اگرچه تربیت و تعلیم کودکان در درجۀ اوّل در محیط خانواده در ظلّ توجّه پدر و مادر صورت میگیرد ولی جامعه نیز در قبال پرورش کودکان وظائفی دارد. از این رو ترتیب کلاسهای کودکان معمولاً از اوّلین اقداماتی است که بهائیان در یک نقطه به آن توجّه میکنند. هدف اصلی کلاسهای کودکان تربیت روحانی و اخلاقی و پرورش قوای معنوی آنهاست.
هدف برنامۀ نوجوانان پرورش قوا و استعدادهای روحانی و تربیت اذهان آنها و همچنین تشویق آنها به مشارکت در بهبود اجتماع است. دورۀ نوجوانی زمان شکوفائی قوای عقلانی و روحانی و جسمانی انسان است و مشحون از شور و انرژی است. با آموزش صحیح میتوان در نوجوانان بصیرت روحانی ایجاد نمود و به آنها کمک کرد تا عالم و محیط خود را بهتر بشناسند و ارزشهای اخلاقی لازم برای یک زندگی سالم، هدفمند و پربار را کسب نمایند. درک بهتر محیط به نوجوانان کمک خواهد کرد تا با نیروهای منفی و مخرّب که در اجتماع سریان دارد و از جمله مروّج خودبینی و لذّتجوئی و بیتفاوتی است مقابله کنند. در کنار آن میتوان در نوجوانان این اشتیاق و تعهّد را ایجاد کرد که هم به پرورش استعدادهای ذاتی خود پردازند و هم در طلب اصلاح وضع اجتماع و ترویج خیر و صلاح همۀ اهل عالم باشند. هم اکنون دهها هزار نفر در سراسر جهان به آموزش روحانی کودکان و نوجوانان اشتغال دارند. همچنین در بعضی از روستاهای کوچک در عالم، همۀ کودکان و نوجوانان در برنامههای آموزشی بهائیان شرکت میکنند.
ارتباط با عالم حقّ وسیلۀ کسب الهام و نیروی روحانی است. جلسات دعای جمعی نه تنها بینش روحانی را در افراد تقویت مینماید بلکه به ایجاد وحدت و یگانگی نیز کمک میکند و در انسان شوق خدمت به همنوع را به وجود میآورد. این جلسات بر روابط میان افراد و جامعه و مؤسّسات نیز تأثیر مثبت میگذارد.
به تدریج که قابلیّت افراد و جوامع و مؤسّسات بهائی و تجارب آنها در جامعهسازی افزایش مییابد، بر میزان مشارکت بهائیان در حیات اجتماع به منظور کمک به پیشرفت مادّی و معنوی آن نیز افزوده خواهد شد. مطابق چهارچوب کنونیِ فعّالیّتهای تمدّنسازی بهائیان، مشارکت آنها در حیات اجتماع دو حوزه را شامل میشود: اقدام اجتماعی و شرکت در گفتمانهای رایج در اجتماع.
اقدام اجتماعی بکارگیری تعالیم و اصول بهائی در جهت اصلاح جنبه یا جنبههائی از حیات اجتماعی و اقتصادی گروهی از مردم است. یک پروژۀ ترویج بهداشت یا یک کلاس سوادآموزی در یک دهکده یا محلّه نمونهای از یک اقدام اجتماعی است. اقدام اجتماعی میتواند طیف وسیعی از فعّالیّتهائی را که از نظر دامنه و مدّت بسیار متفاوتند دربرگیرد. برخی از سازمانهای غیردولتی که بهائیان بنیان نهادهاند و از تعالیم بهائی الهام میگیرند موفّق شدهاند برنامههای پیچیده و پیشرفتهای را در عرصۀ توسعۀ اجتماعی و اقتصادی در یک منطقه یا کشور به اجرا گذارند. امّا اقدام اجتماعی میتواند فعّالیّتهای بسیار ساده و کوتاهمدّتی را نیز دربرگیرد. اگرچه ممکن است اقدام اجتماعی جنبۀ خدماتی داشته باشد امّا مقصد اصلی از آن ایجاد توانمندی در یک جمعیّت است تا بتواند در ساختن یک دنیای بهتر شرکت جوید. بدیهی است که برای این منظور دسترسی به علم و دانش اهمّیّت اساسی دارد.
مقصد از شرکت در گفتمانهای رایج در اجتماع ترویج افکاری است که مبتنی بر اصول و تعالیم بهائی است و در بهبود وضع عالم مؤثّر است. دفتر جامعۀ بین المللی بهائی در سازمان ملل متّحد از سالها قبل با صدور بیانیّههائی راجع به مسائلی نظیر صلح عمومی و برابری حقوق زن و مرد و اهمّیّت تعلیم و تحصیل دختران و رفع فقر و ترویج عدالت سعی داشته در گفتمانهای عمومی در سطح جهانی شرکت کند. برخی از محافل روحانی ملّی نیز از طریق نهادهای خود کوشیدهاند در گفتمانهای عمومی در سطح ملّی تأثیر بگذارند. امّا گفتمانهای اجتماع در فضاهای بسیار دیگری نیز صورت میگیرد. علاوه بر صدور بیانیّه و تحریر مقاله و شرکت در جلسات عمومی راجع به مسائل اجتماعی و تعامل با گروههای مدنی، مکالمات شخصی نیز فرصتهائی را برای شرکت در این گفتمانها فراهم میسازد.
بهائیان در سراسر جهان از طریق شرکت در نقشههائی بین المللی که چهارچوب آنها را بیت عدل اعظم تعیین میکند هم اکنون یک فرایند یادگیری را با همکاری دهها هزار نفر از افراد همفکر و علاقهمند به بهبود اجتماع آغاز کردهاند و به کسب دانش و تجربه راجع به پرورش منابع انسانی و جامعهسازی و اقدام اجتماعی و شرکت در گفتمانهای عمومی مشغولند و به یقین با گذشت زمان بیش از پیش قادر خواهند بود که تحوّلی مثبت در محیط خود ایجاد کنند.
مطالب مرتبط:
بارقههای امید: داستان یک گروه نوجوانان
تغییرز: روایتهایی از تلاشهای افراد و گروهها
منبع:
مقدّمهای بر آموزههای بهائی، انتشارات دفتر روابط عمومی ایرانیان، ۲۰۱۹